Proces przyjmowania wspólnej, europejskiej waluty, wiąże się ze zmianą polskiego prawa. Należy je dostosować do nowych warunków, w których Europejski Bank Centralny przejmie od Narodowego Banku Polskiego prowadzenie naczelnej polityki pieniężnej i monetarnej, a głównym środkiem płatniczym w Polsce będzie waluta euro.

I. Zagadnienia wstępne

Przystąpienie Polski, do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 roku, stanowiło pierwszy krok do uczestnictwa Polski w EMU (Europejska Unia Monetarna – ang. European Monetary Union) oraz przyjęcia przez Polskę waluty euro. Wcześniej jednak Polska musi spełnić szereg rygorystycznych kryteriów natury ekonomicznej, a także prawnej, aby móc wejść do Eurosystemu (stanowią je państwa, w których wprowadzono walutę euro). Obecnie Polska ma status kraju z derogacją, co oznacza, że nasze dążenie do spełnienia kryteriów konwergencji (zbieżności z wymogami Unii Europejskiej) i przyjęcia euro, jest naszym obowiązkiem, choć nie ma zapisanego okresu granicznego, w którym mamy je spełnić. Proces przystąpienia do EMU, dla wszystkich nowych państw, składa się z trzech etapów:

Pierwszym krokiem jest przystąpienie do UE (ten etap Polska ma już za sobą). Następnie, państwo kandydujące musi należeć co najmniej przez dwa lata do mechanizmu kursowego ERM II (który zakłada zamrożenie kursu walutowego oraz utrzymanie inflacji na stabilnym poziomie). Ostatnim - trzecim etapem - jest wypełnienie kryteriów konwergencji (zbieżności), ustanowionych w Traktacie o Unii Europejskiej.

Przystąpienie Polski do UE spowodowało w pewnym zakresie częściową inkorporację NBP do Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC). W praktyce jednak, uczestnictwo w samym ESBC, będąc poza Eurosystemem, ma marginalne znaczenie dla polityki pieniężnej strefy euro i polega głównie na coraz ściślejszej współpracy, w celu wypełnienia rygorystycznych kryteriów umożliwiających pełną akcesję do EMU.

II. Zmiana konstytucji

Przystąpienie Polski do euro będzie w pierwszej kolejności wymagało zmiany art. 227 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten stanowi, że „centralnym bankiem państwa jest Narodowy Bank Polski. Przysługuje mu wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej. Narodowy Bank Polski odpowiada za wartość polskiego pieniądza”. Przepis ten w obecnej treści nie może pozostać jeżeli Polska chce przyjąć euro, ponieważ wraz z wejściem Polski do strefy euro Narodowy Bank Polski będzie musiał część swoich uprawnień przekazać faktycznie Europejskiemu Bankowi Centralnemu (EBC).

Zmianie powinien ulec także art. 198 Konstytucji , kóry gwarantuje niezależność członkom Zarządu Narodowego Banku Polskiego i członkom Rady Polityki Pieniężnej przy Narodowym Banku Polskim, a przede wszystkim prezesowi Narodowego Banku Polskiego, który jest odpowiedzialny za naruszenia konstytucji tylko i wyłącznie przed Trybunałem Stanu. Zgodnie jednak ze statutem Europejskiego Banku Centralnego jedynym powodem do zwolnienia prezesa banku centralnego państwa członkowskiego może być niespełnianie przez niego wymaganych warunków do sprawowania tej funkcji albo jakieś poważne uchybienie. Natomiast unormowania statutu Europejskiego Banku Centralnego przewidują, że prezes banku centralnego państwa członkowskiego odpowiada tylko i wyłącznie przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości. Stanowi to wyraźną sprzeczność, bez której usunięcia, nie można myśleć o przyjęciu waluty euro w Polsce.

Rozwiązania są dwa:

• zmiana tych przepisów Konstytucji tak, aby ich brzmienie nie pozostawało w sprzeczności w Traktatem oraz ze statutem Europejskiego Banku Centralnego


• dodanie w Konstytucji zapisu mówiącego o nadrzędności Traktatu nad Konstytucją. To rozwiązanie jednak mógłoby spowodować wyłączenie innych przepisów Konstytucji w przypadku ich niezgodności z Traktatem - także w przyszłości - w sposób nieprzewidziany.

III. Ustawa horyzontalna

Specjaliści Narodowego Banku Polskiego przewidują, że potrzebna do wprowadzenia euro byłaby tzw. ustawa horyzontalna. Ustawa taka miałaby zapewnić ciągłość wszystkich stosunków prawnych po wprowadzeniu waluty euro, zachować podstawową zasadę ochrony praw nabytych oraz zasadę swobody umów. Służyłaby również zmniejszeniu ryzyka możliwości rozwiązywania umów z powodu zmiany obowiązującej w Polsce waluty oraz wprowadzić obowiązek podwójnej taksacji, czyli podawania cen w obecnej i nowej walucie, przez okres przejściowy.

W ustawie horyzontalnej powinien być określony ściśle okreslony czas, w jakim obowiązywałyby obie waluty jednocześnie, wyjątki od obowiązku przyjmowania obu walut za podstawę rozliczeń, a także określenie sposobu wymiany banknotów oraz monet.
Musi ona również regulować sposoby rozliczania środków pieniężnych pochodzących z nielegalnych albo nieujawnionych źródeł. To oznacza, że konieczna jest nowelizacja ustawy o zapobieganiu praniu brudnych pieniędzy.

Wprowadzenie tej ustawy musi jednak nastąpić dopiero wtedy, gdy zostanie zmieniona Konstytucja, gdyż nie ma sensu robić tego wcześniej. Zmiana Konstytucji będzie oznaczała polityczne oraz społeczne przyzwolenie na wprowadzenie w Polsce waluty euro.

IV. Zmiana innych ustaw

Zmiany powinny nastąpić również w następujących ustawach:

• ustawie o Narodowym Banku Polskim
• ustawie o Najwyższej Izbie Kontroli
• ustawie o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym
• ustawie o prawo dewizowym

Kompetencje jakimi dysponuje Najwyższa Izba Kontroli także muszę zostać zmienione, gdyż jej funkcje kontrolne w zakresie nadzorowania sfery monetarnej przejmie Europejski System Banków Centralnych. Kolejną zmianą powinno być zniesienie opłaty pobieranej przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny na rzecz rozwiązań europejskich w tym zakresie.

V. Polska a system ERM2

Jak wspomniano wyżej, wprowadzenie w Polsce jednolitej waluty euro wymaga wypełnienia przez Polskę zapisanych w Traktacie kokreślonych kryteriów zbieżności. Najważniejszym z nich, jest przynależność Poslki do systemu kursowego ERMII. Warunkiem uczestnictwa Polski do strefy euro jest uczestniczenie w tym mechanizmie przez okres co najmniej dwóch lat. Samo uczestnictwo w nim nakładałoby na nas obowiązek utrzymywania określonego pasma wahań kursu waluty w przedziale nieprzekraczającym ą15% względem kursu centralnego określonego w tym systemie. Wysokość tego kursu, ustalana jest przez Radę Ecofin (Rada do spraw gospodarczych i finansowych), Prezesa Europejskiego Banku Centralnego oraz ministrów finansów państw wchodzących w skład mechanizmu ERMII.

Zakwalifikowanie Polski do pełnego uczestnictwa w systemie EMU, zakłada jednak również obowiązek wcześniejszego utrzymywania pasma wahań kursu naszej waluty w wąskim korytarzu nie przekraczającym ą2,25%. Ustalenie odpowiedniego momentu przystąpienia Polski do mechanizmu kursowego, zależy wyłącznie od decyzji Rady Ministrów oraz Rady Polityki Pieniężnej. W celu odpowiedniego ustalenia kursu centralnego dla złotego, od roku 2000, wprowadzony został w Polsce system kursu płynnego, charakteryzujący się ustaleniem kursu naszej waluty przez rynek, bez dokonywania żadnych interwencji na rynku przez bank centralny, które miałyby na celu korygowanie kursu złotego.

Europejski Bank Centralny dokonuje co dwa lata oceny postępów poszczególnych państw w spełnianiu kryteriów zbieżności. Na chwilę obecną Polska wypełnia tylko kilka kryteriów:

• kryterium długu publicznego
• kryteria inflacji
• długoterminowych stóp procentowych

Problemem jest wskaźnik deficytu budżetowego, który znacznie przekracza ustaloną wysokość.

VI. Scenariusze wprowadzenia euro

Po spełnieniu kryteriów zbieżności oraz zakwalifikowaniu Polski przez Radę Ecofin do uczestniczenia w EMU, Polska będzie miała dwa możliwe do przyjęcia scenariusze wprowadzenia waluty euro.

• Pierwszy to standardowy scenariusz polegający na wprowadzeniu dwuletniego okresu przejściowego. W tym okresie waluta euro funkcjonowałaby wyłącznie w postaci bezgotówkowej. Następnie wprowadzonoby w Polsce banknoty oraz monety euro, które by funkcjonowały przez pewien okres czasu równolegle ze złotym (maksymalnie przez pół roku). Ostatecznie w obiegu pozostanie tylko jedna wspólna waluta euro.


• Drugim możliwym scenariuszem, jest tzw. „big bang”. Polega on na skróceniu, a czasami nawet pominięciu okresu przejściowego funkcjonowania euro w formie bezgotówkowej, i wprowadzenia od razu waluty euro do legalnego obiegu w formie gotówkowej.

VII. Kwestia referendum

Polska wstępując do Unii Europejskiej nałożyła na siebie obowiązek przyjęcia wspólnej waluty euro. Art. 4 Traktatu Akcesyjnego stanowi, iż "każde z nowych Państw Członkowskich uczestniczy w unii gospodarczej i walutowej z dniem przystąpienia jako Państwo Członkowskie objęte derogacją w rozumieniu artykułu 122 Traktatu WE".

"Zdjęcie", nałożonych na kraje derogacji, następuje po spełnieniu przez nie tzw. kryteriów konwergencji zapisanych w Traktacie o Unii Europejskiej.

Data zniesienia derogacji nie jest jednak określona w Traktacie. Zależy ona od momentu, w którym uda się danemu państwo spełnić owe kryteria. Wtedy to Komisja Europejska może przedłożyć wniosek o zmianę statusu państwa. Ostateczną decyzję podejmuje jednak Rada Unii Europejskiej.

Z tego wynika, iż nie można rozpisać referendum, w którym obywateli zapytano by, "czy" nasz kraj powinien przyjąć walutę euro. O tym de facto zadecydowaliśmy w ogólnopolskim referendum nad przystąpieniem do Unii Europejskiej. Bezzasadnym wydaje się też pytanie o dokładną datę przyjęcia waluty. Jesteśmy przecież związani kryteriami konwergencji, z których musimy się uprzednio wywiązać. Pojawiają się sugestię, aby w pytaniu zawrzeć sformułowanie pytające o pewną datę graniczną. Np. Czy Pan/Pani jest za przyjęciem waluty euro przed/do 1 stycznia 2012. Występuje jednak groźba, iż takie referendum nie przyniosłaby pożądanego skutku. Bo - co prawda - w przypadku przewagi głosów na "nie", Polska nie przyjęłaby wspólnej waluty przed/do 1 stycznia 2012 roku, ale mogłaby to przecież uczynić już dzień później, po wyznaczonej w referendum dacie.

Występuje także problem frekwencji. Aby referendum było wiążące, w referendum musi wziąć ponad 50% obywateli. Referendum to także ogromne koszty. W wypadku, gdyby zdecydowano się jednak na referendum w tej kwestii, warto by się zastanowić nad połączeniem go np. z wyborami, w celu redukcji, związanych z nim, wydatków.

Analiza przygotowana przez Macieja Maroszczuka i Bartosza Kańtoch.